مولانای کلمات

                         گنگ نویسی درباره ی یک گنگ خوابدیده

                                                                   حميد تقي آبادی

۱- يكي از ويژگيهاي آثار بزرگ ادبي اين است كه زمان را بي زمان مي كنند. با نوشته شدن خود در زبان، گذشته را حال و حال را آينده مي كنند. كمر زمان را شكسته و از مكان مشخص تاريخي و جغرافيايي خود به سمت بي مكاني و لامكاني، فرا روي مي كنند. و سرانجام در بستر زمان به سوي بي زماني حركت كرده و ساختي بطني و عميق و صورتي ازلي ابدي به خود مي گيرند.آثاري كه پس از مرگ نويسندگانشان هم همواره از پرسشهاي مهم ادبيات يك كشور يا جهان به شمار مي آيند از چنين ويژگيهايي برخوردارند.مثلاً چرا حافظ گفته: سالها دل طلب جام جم از ما مي كرديا مولانا گفته:

دل من به ماه ماند كه ز مهر مي گدازد

چرا باباطاهر گفته: دلي دارم خريدار محبت

يا خيام كه گونه اي ديگر ديده و گفته: اين كوزه چو من عاشق زاري بوده است

يا اينكه چرا «تاگور» شاعر هندي گفته: «نغمه هايم، بازيهايي است كه از زخم دل برمي خيزد/ اين بازيها و اين زخمها را پاياني نيست...»

و سرانجام اينكه ترديد «راسكلنيكوف» تبر به دست، پشت در خانه آن پيرزن ريشه در چيزهايي دارد

. يا «بودن و نبودن» شكسپير چه ارتباطي با روح كنجكاو ما برقرار مي كند. چرا هنوز هم براي ما سؤالي است كه «گري گوري زامزا» به چه دليل يك روز صبح به حشره اي عظيم الجثه در تخت خوابش تبديل شد؟با همين سؤالات است كه ادبيات زنده مي ماند و به همين دليل است كه شعر مولانا و احوال و افكارش، در زمره آثار بزرگ بي زمان و بي مكان و در عين حال جهان شمول و زمان شمول قرار مي گيرد.

 شعري كه از اعماق زخمي تاريخي و از برخورد متفاوت روحيه اي متولد شده در بلخ و ذهنياتي ساخته شده در قونيه در عمق فرهنگي، ايراني- اسلامي شكل گرفته است. آنهم در بستر زباني دوگانه يا چند گانه كه در زمان خود فربه و پر واژه و در اوج معناسازي و واژه آفريني بوده است و اگر امروز،ما آن را مي خوانيم شايد به اين دليل باشد كه سهم عمده اي از روحيات، خلقيات و وديعه هاي فرهنگي تاريخي نياكانمان را كه در هياهوي دنياي مدرن گم شده، در آن مي جوييم و اين حس نوستالوژيك، تاريخ ما را از گذشته به حال و از حال به آينده نشان مي دهد.بنابراين از آن جا كه شاعران بزرگ گذشته، برخلاف امروزيها، به مسأله كشف و شهود شاعرانه در طبيعت و وحي واژه در شعر اهميت زيادي مي داده اند شايد خواندن شعر مولانا ما را دريك شهود اشراقي معنايي و زباني به ارتباطي بي واسطه با ذات هستي دعوت مي كند؛ به نظاره كردن جهان از دريچه ادبيات و پنجره شعر. واژه واژه، سطر، سطر:

از نيستان تا مرا ببريده اند                           در نفيرم مرد و زن ناليده اند

۲- شعر مولانا، شعر خواص است. مثل شعر خاقاني، نظامي و سنايي. چه بخواهيم و چه نخواهيم خود را از سطح درك عوام بالاتر مي كشند. اين خاص بودن را مي توانيم هم در فرم و هم در محتواي اشعارش مشاهده كنيم. نشانه هاي آن در محتوا آنجاست كه مي دانيم مولوي فقيهي دانشمند و زاهدي سرشناس بوده و از فلسفه هم چيزهايي مي دانسته، بنابراين وقتي مي خواهد در مثنوي شعر بگويد، نمي تواند از اين شخصيت پيچيده جدا شود و با وجود اينكه سعي در ساده گويي دارد، اما بازي و سركشيهاي زبان، نيت او را در اين راه ناقص و ابتر مي گذارد و در همين جاست كه ضرورت فرم شناسي شعر او هم استفاده از روايت، و تكنيك داستان در داستان و حتي در غزليات، استفاده از لحن روايي و نظم «هارمونيك» ساختارمند به شعر او برخلاف شعر ساير شاعران بزرگ كه شعرشان نظمي ملوديك دارد، ماهيتي مبتني بر تشكل ابيات مي دهد نه تشكل بيت. به گمانم يكي از دلايل مقبوليت شعر حافظ نسبت به مولانا در بين عوام همين استقلال ابيات شعر اوست وگرنه در نحوه بيان و معاني از نظر خواص، مولوي كم از حافظ ندارد

.اما از اين كه بگذريم، مشكل مولانا مشكل همه ما بوده و هست يعني مشكل زبان. مشكل نحوه گفتن و بيان كردن آنچه راكه به آن دچار مي شويم. مولانا براي اينكه بخواهد آنچه را دريافت كرده به ديگران هم بگويد،بايد گره زبانش باز شود. بايد بتواند هر واژه اي را كه مي خواهد براحتي استخدام كند. نحو جملات بايد در اختيار او باشند. براي همين، او قبل از هر چيز به يك نوع بي زباني عرفاني دچار مي شود، به نادانستگي و گنگ شدگي و اتفاقاً همين بي زباني هم ساخت معنايي شعر او را تشكيل مي دهد.فرار از پيچيده گويي به سمت ساده گويي در شعرا و در فاصله تعويض همين حالت بي زباني به زبان شكل مي گيرد و در همين فاصله هم هست كه شيوه بيان و نوشتار مولانا امضا شده و غزلياتش مولاناوار مي شود. او در تخيلاتش صداها و تصويرهاي زيادي را شنيده و ديده و در يك خلاء بي زباني نامفهوم بسر برده است، اما در هنگام رهايي از اين خلاء و نشان دادن و بيان كردن آن تصاوير و صداها در برخورد با زبان با يك ساخت منظم آوايي و نحوي و لحني رو به رو شده است، پس به طور طبيعي بدون آنكه بخواهد، آن ساخت منسجم را درهم ريخته و مي شكند و بدين ترتيب مشكل زباني اش رادر ارتباط با منش خلاقانه زبان و آفريننده واژه ها با معنا حل كرده است، بدون آنكه آسيبي به زبان معيار برساند:

گفت آن چيز دگر نيست، دگر هيچ مگو.

و شايد همين ويژگي اشعار مولانا باشد كه در سالهاي اخير اين امكان را به برخي از شبه شاعرها و شبه نويسنده هاي ايراني داده است كه براي توجيه بي استعدادي و معلق نويسي هاي خود نقبي به آثار او بزنند و به زعم خودشان با اثبات فرا مدرن بودن مولانا، سابقه پست مدرنيسم ايراني را به قرن هفتم هجري بكشند و تاريخي و سابقه اي هم براي آن ببافند و بگويند آنچه فلاسفه پساساختارگراي غربي از دهه هفتاد ميلادي تا به حال گفته اند و در ادبيات معاصر جهان رسوخ كرده در حدود 700 سال پيش توسط مولاناي ايراني خودمان در شعر بيان شده است.

۳- ما دو تا مولانا داريم. يكي مولاناي آرام مثنوي معنوي كه همه چيز را به مثابه «ظرفي» مي بيند كه بايد از آن براي «مظروف» تعاليم اش استفاده كند. پس در اين مرحله داستانسراست و قصه مي گويد تا اصول زندگي را به ديگران تعليم بدهد.روايات و حكايات تمثيلي زيبا نقل مي كند تا آنچه را به گمانش درست مي آيد، به مردم عادي بياموزاند. فقه و كلام و عرفان را درهم مي آميزد كه راههاي بهتر زيستن را به همنوعانش نشان بدهد و يكي هم مولاناي ناآرام ديوان كبير است. يك گنگ خواب ديده شوريده كه مي خواهد عالم را درهم بريزد. او از تماشا و تخيل تماشا آمده و اين تخيل چنان ابعادي به ذهن او داده كه اختيار از كفش ربوده، پس اگر زبانش لال است به اين دليل است كه واژه هاي زبانش گنگ اند و در مقابل معاني سرريز شده از جانش سنگين و متنوع. و همين جاست كه همه اجزاي وجودش سلول به سلول زبان مي شوند و تمام اجزاي زبان را خرد و كلان به كار مي گيرند تا بتواند بگويد: «مفتعلن مفتعلن مفتعلن كشت مرا»و بعد هم نظم زبان را واژگون كرده و رازها را آشكار مي كند. ابايي هم ندارد كه صريح بگويد، عاشق است و از رازهايي مگو اطلاع دارد و قصد گفتن آنها را هم كرده است. ولي جالب اينجاست كه هر چه بيشتر تلاش مي كند چيزي بگويد، معاني اش مرموزتر مي شوند:

داد جاروبي به دستم آن نگار                 گفت كز دريا برانگيزان غبار

هر چه او ساده و عاميانه غزل مي سرايد، واژه هايش گنگ تر و سمبوليك تر مي شوند و اين تضاد، مولاناي كلمات را به سمت كشف ظرفيتهاي تازه اي در زبان مي كشاند. به سمت تكنيكهاي جديدي در بيان و استفاده از عناصري چون روايت و گفتگو در شعر. برخي مثنوي پژوهان در تمثيلي كه از مثنوي، وام گرفته اند، مولاناي مثنوي را «دريا» خوانده اند و مولاناي غزليات شمس را «خورشيد» و اعتبار آن هم به ترتيب اين است كه يكي از خصوصياتي كه مولوي براي دريا قايل است، پر اسرار بودن، پرخروش بودن و در عين حال خاموش و آرام بودن و آن جوش و خروشها را در درون خود نگاه داشتن است كه ديگران را هم مجذوب عظمت خود مي كند و خصوصيتي هم كه براي «خورشيد» نقل مي كند، آشكار كردن همه اسرار، روشن كردن همه زوايا و سوزاندن همه سوختنيهاست. همان چيزي كه در ادب عاميانه آن را «بر آفتاب افكندن» مي گوييم:
گاه خورشيد و گهي دريا شوي                            گاه كوه قاف و گه عنقا شوي
تو نه اين باشي نه آن در ذات خويش                    اي فزون از وهمها وز بيش بيش

۴- ساختار اصلي شعر مولوي همان ساختار دوگانه معروف افلاطوني است كه بر دو محور خير و شر، خوب و بد، بهشت و جهنم، زن و مرد و سرانجام عقل و عشق مي چرخد. اما به بيراهه نرفته ايم اگر بگوييم با تمام توجه و حرمتي كه مولانا در مثنوي به عقل - با تمام تعاريفش- داده، اما در مركز دايره معنا شناختي شعر او اين «عشق» است كه با تمام معاني گسترده اش جلوه نمايي مي كند؛ از «اسطرلاب اسرار خدا» بودن تا «دريايي كرانه ناپيدا» و هر چقدر او در راه معرفت بيشتر وتندتر قدم برمي دارد حد و مرز تأويل معاني شعرش گسترده تر و وسيع تر مي شود، از محدوده عقل بيرون مي زند، زبان را لال مي كند و بيان را قاصر. بنابراين هر تعريفي كه از «عشق» او مي كنند، حجمي سفيد و ناقص در پي خود دارد:
هر چه گويم عشق را شرح و بيان                    چون به عشق آيم خجل باشم از آن
گرچه تغيير زبان روشنگر است                          ليك عشق بي زبان روشنتر است

و اين معنا، فلسفه ساده اي دارد: از عاشقي شاعر مي شويم و از شاعري عاشق.
عاشق هم نشانه شناسي است طبيعي كه به حالتي ناب تمام زماني را كه در اختيار دارد، صرف خواندن علايم و نشانه ها مي كند. همه چيز از ديد او متفاوت است و در عين كثرت روي به وحدت دارد. جارو، باده، كوزه، مهر و ماه، شراب، شهد و شكر و بسياري از چيزهاي ديگر براي عاشق معنا و مفهوم ديگري دارند. آن منش منطقي كه بين دال ها و مدلول ها وجود دارد براي «عاشق شاعر» منشي غيرمنطقي است و بايد زنجيره آن از هم گسسته شود و مولاناي عاشق بارها و بارها اين كار را مي كند.

به قول خاورشناس ايتاليايي دكتر «بوزاني»، «مولوي از اينكه يك فيلسوف يا شاعر رسمي معرفي شود، ابا دارد. او را بايد عاشق پرشور و سودا زده خدا دانست كه احساساتش را به شيوه شاعرانه - اما نه به طريق مرسوم- بيان مي كند.»و اين عشق كه بعدي ماوراء الطبيعي و بعدي طبيعي دارد، وقتي انسان را شاعر كرد او را رها نمي كند. آنقدر با او مي ماند و شاعرترش مي كند تا به مفهوم عام كلمه عاشق شود تا «من»اش تكوين بيابد و «ما» شود، تا بتواند سینمای فردین را پپسی را نان را به عدالت و عشق، بين ساير انسانها تقسيم كند. اين يك آرمان مبهم شاعرانه است كه بعضي ها به آن دست مي يابند و جاودانه مي شوند.

۵-اما و اما نكته آخر با اين سؤال آغاز مي شود كه سهم ما از مولانا كجاست؟ آن سهمي كه خلق جهان آن را به نام ما بشناسند چگونه به آنان معرفي شده است؟تركيه كه مولانا را ترك مي داند و در نمايشگاه بزرگ تاريخ تمدن امپراتوري عثماني كه در سال 2004 در آكادمي سلطنتي هنر در لندن برگزار شده بود او را عارف و شاعر بزرگ ترك به دنيا معرفي كرده است. افغان ها هم به دليل اينكه زادگاه مولانا بلخ بوده او را افغاني مي دانند. تاجيك ها هم از زماني كه فرانكلين لوئيس آمريكايي در كتاب «رومي- گذشته و حال، شرق و غرب» خود، محل تولد مولانا را «وخش» دانسته او را يك شاعر و عارف تاجيك مي خوانند.همه اينها در حالي است كه مولانا به زبان ايراني شعر گفته و از فرهنگ اسلامي- ايراني تغذيه كرده و به قول پروفسور آرنري، زاده خراسان بزرگ بوده و آثارش به زبان فارسي و حامل تعاليم فرهنگ و تمدن ايراني- اسلامي است. اما افسوس كه ما در هيچ محفل بزرگ فرهنگي با صداي بلند مولانا را متعلق به ايران و فرهنگ ايران نخوانده ايم. در همايش جهاني امسال بزرگداشت او هم، هيچ كس از ايران به عنوان مثنوي پژوه و مولوي شناس دعوت نشد. سهم ما از حضور مولانا در مجامع بين المللي صفر بوده و مسؤولان ما هم ظاهراً ككشان نگزيده است. معلوم نيست وقتي تركها مشغول تبليغ فرهنگي جذب مولانا به نفع خود بودند، متوليان فرهنگي ما سرگرم چه كاري بودند؟! آيا براي آنها از دست دادن رودكي، غزالي و مولوي ساده تر از برگزاري فلان جشنواره فرمايشي در فلان شهر بوده؟!از اينها گذشته آيا آنان مي دانند كه از لحاظ اقتصادي در حال حاضر ترك ها به اندازه درآمد يك سال فروش نفت ايران از طريق جذب توريست در قونيه درآمد سالانه كسب مي كنند؟ ! آيا اين مكان كمي براي آنهاست؟ و آيا مسؤولان ذي ربط ايراني برنامه هايي مشابه براي شاعراني كه در ايران دفن هستند دارند؟ آيا آنان به اين مسأله واقفند كه فردوسي، حافظ، سعدي و مولوي قطبهاي اصلي فرهنگ و ادب كهن اين سرزمين دير سال اند و از دست دادن آنها تبعات زيانباري براي فرهنگ ايران در پي دارد؟ واقعاً آيا كسي اين چيزها را جدي گرفته يا مي گيرد؟